biografia bibliografia filmografia
Raymond Thornton Chandler 1888-1959
Imię Chandlera z pewnością przejdzie do potomności wraz z imionami kilku innych pisarzy powieści sensacyjnych, którzy również byli nowatorami i stylistami i którzy uprawiając glebę powieści kryminalnej przysporzyli literaturze złotych kłosów.
Londyński Times po śmierci Raymonda Chandlera
Raymond Chandler urodził się 23 lipca 1888 roku w Chicago (Illinois). Jego matka Florence Dart Thornton, urodzona w Irlandii, poznała Maurice'a Chandlera podczas wizyty u siostry w Omaha. Ojciec skończył inżynierię lądową, pracował przy budowie dróg. Po rozwodzie rodziców (Raymond miał 7 lat) chłopiec przenosi się wraz z matką do Londynu. Mieszkała tam jego babka wraz z ciotką Ethel oraz wuj Ernest. Uczęszcza do Dulwich College gdzie studiuje pisarstwo. Kończy szkołę w 1905 roku. Nastepnie spędza pół roku we Francji i w Niemczech, studiując prawo międzynarodowe. Jak sam się wyraził: Nie sądzę, żeby wykształcenie wyrządziło mi poważniejszą szkodę.
Jego naukę finansował bogaty wuj Ernest Thornton. Chandler przygotowuje się do egzaminu na urzędnika Administracji Państwowej. Po złożeniu egzaminu pracuje pół roku w zaopatrzeniu Floty i rzuca pracę ku wściekłości wuja. Mieszka w ubogiej dzielnicy Bloomsbury i współpracuje z pismami The Academy, The Westminster Gazette, The Spectator gdzie zamieszcza poezje i eseje. Jest to jedyne jego źródło utrzymania. W sumie w Anglii opublikował wiele esejów, 27 wierszy i pierwsze opowiadanie The Rose Leaf Romance.
W 1912 roku wraca do USA za pożyczone od wuja 500 funtów (spłacił je potem z procentami). Pracuje początkowo jako robotnik w sadzie owocowym, w sklepie sportowym i jako księgowy. Skończył trzyletni kurs księgowości w sześć tygodni! Po wybuchu I wojny światowej Chandler zaciąga się do Kanadyjskiej Jednostki Strzelców Górskich (Canadian Gordon Highlanders). Odbywa służbę we Francji w pierwszej dywizji Kanadyjskich Wojsk Ekspedycyjnych (Canadian Expeditionary Force). W 1918 roku wstępuje do Królewskich Sił Lotniczych (Royal Flying Corps). Zdemobilizowany w Anglii w 1919 roku. W tym samym roku wraca z matką do Kalifonii. 8 lutego 1924, po śmierci matki, poślubia osiemnaście lat starszą Pearl Cecily Bowen, z domu Hulburt (Cissy). Cissy była wcześniej już dwa razy zamężna. Kiedy wychodziła za mąż za Chandlera miała 53 lata, ale podobno wyglądała dziesięć lat młodziej.
Po wojnie Chandler próbuje różnych zawodów, w końcu poświęca się finansom. Był członkiem zarządu sześciu niezależnych spółek naftowych. W latach 1922-32 jest księgowym w Dabney Oil Syndicate. Podczas kryzysu traci pracę z względu na pijaństwo, absencję i złe prowadzenie (miał kochanki). Za namową żony postanawia utrzymywać się z pisarstwa.
Swoje pierwsze opowiadanie kryminalne Blackmailers Don't Shoot, zamieszcza w 1933 roku w piśmie Black Mask Magazine. Chandler pisał raczej powoli. Do 1939 roku wydał w sumie dziewiętnaście opowiadań - jedenaście w Black Mask, siedem w Dime Detective i jedno w Detective Fiction Weekly.
W odróżnieniu do większości autorów pulp fiction Chandler starał się poszerzyć granice swojej literatury poza tę formułę. Czwarte z kolei opowiadanie Killer in the Rain rozwinął w wydaną w 1939 roku pierwszą powieść The Big Sleep (Wielki sen). Po raz pierwszy pojawia się najsłynniejszy bohater Chandlera Philip Marlowe. Wcześniej, w opowiadaniach głównymi postaciami byli: Mallory, Ted Carmady, Malvern, Ted Dalmas.
W tym samym roku w miesięczniku Dime Detective Monthly ukazują się opowiadania: Pearls Are a Nuisance, Kłopoty to moja specjalność i Tajemnica jeziora. W piśmie Saturday Evening Post opowiadanie I'll Be Watting. W amerykańskim czasopiśmie Unknown opowiadanie fantastyczne The Bronze Door.
W 1940 ukazuje się powieść Farewell My Lovely (Żegnaj, laleczko). Wszystkie powieści Chandlera ukazywały się równocześnie w USA i Anglii. Trzecią powieść wydaną w 1942 roku The High Window (Wysokie okno), sam Chandler uważał za słabą. Wkrótce ukazuje się też The Lady in the Lake (Tajemnica jeziora) (1943), którą z kolei Ross Macdonald zaliczał do swoich ulubionych.
W 1942 na kanwie powieści Żegnaj laleczko nakręcono film The Falcon Takes Over. Rok 1944 to praca nad scenariuszami filmowymi dla wytwórni Paramount Double Indemnity (Podwójne ubezpieczenie) - wespół z Billy Wilderem i And Now Tomorrow - wespół z Frankiem Partosem. W miesięczniku The Atlantic Monthly zamieszczono esej The Simple Art of Murder (Skromna sztuka pisania powieści kryminalnych). Uważam, że esej ten nie stracił do dzisiaj wiele z aktualności.
W latach 1945-47 Chandler tworzy m.in. scenariusz The Unseen (wespół z Hagerem Wildem) i The Blue Dahlia (nie będący adaptacją żadnego z opowiadań ani powieści) dla Paramount. Proza Chandlera ma powodzenie. Wiele wytwórni filmowych chce ją sfilmować. Wytwórnia Warner Bros nakręciła film oparty na powieści Wielki sen. Natomiast Żegnaj, laleczko zostaje wykorzystana jako kanwa do filmu Murder, My Sweet. Z kolei powieść Wysokie okno sfilmowana jest pt. Brasher Doubloon przez wytwórnię Twentieth Century Fox, a Metro Goldwyn Mayer filmuje powieść Tajemnica jeziora (tytuł filmu Pani jeziora.)
W 1946 roku Chandler przenosi się na stałe do La Jolla, na północ od San Diego, nad samym oceanem.
W 1949 roku ukazuje się The Little Sister (Siostrzyczka). To jedna z najbardziej znanych jego powieści, początkowo jednak zebrała niezbyt pochlebne recenzje. W następnym roku pisarz wydaje zbiór opowiadań pod tytułem Kłopoty to moja specjalność oraz tworzy scenariusz Strangers in the Train (Nieznajomi w pociągu), film na jego podstawie został nakręcony w 1951 roku.
Chyba najlepsza powieść The Long Goodbye (Długie pożegnanie) wychodzi w 1953 roku. Tym razem książka wzbudziła zgodny zachwyt krytyki.
12 grudnia 1954 umiera na zwłóknienie płuc żona Chandlera, Cissy. Pisarz po śmierci żony popadł w silną depresję. W lutym 1955 roku próbował nawet popełnić samobójstwo, zresztą bardzo nieudolnie. Był pijany, oddał dwa strzały, ale skończyło się tylko na uszkodzeniu prysznica w łazience.
Wkrótce Chandler sprzedał swój dom w la Jolla i wyjeżdżał kilkakrotnie do Europy oraz do Afryki Północnej. W 1956 roku dwukrotnie trafia do szpitala z powodu alkoholizmu i wyczerpania.
Ostatnią powieścią Chandlera wydaną w 1957 roku jest Playback, pomyślany początkowo jako scenariusz. W tym roku powstało również opowiadanie Pencil, zamieszczone po jego śmierci w amerykańskim piśmie Manhunt (w 1960 roku).
Podczas podróży na Capri,w 1958 roku, Chandler przeprowadził wywiad z szefem mafii Lucky Luciano. Esej pod tytułem My Friend Luco nigdy nie ukazał się drukiem. Chandler dużo pije i często przebywa w szpitalu.
W 1959 roku pisarz zaczyna pisać nową powieść Tajemnice Poodle Springs (The Poodle Springs Story), której już nie ukończy. Już w szpitalu, tuż przed śmiercią oświadcza się swojej agentce, Heldze Greene. Oferta została odrzucona.
26 marca Raymond Chandler umiera w Scripps Clinic w La Jolla, na zapalenie płuc. Na jego pogrzebie było tylko 17 osób.
W 1994 roku imieniem pisarza nazwano plac w Los Angeles - Raymond Chandler Square. Mieści się na skrzyżowaniu Hollywood Boulevard i Cahuenga, gdzie Philip Marlowe miał swoje biuro.
Dziennikarz Jess Bravin tak pisał w uzasadnieniu propozycji do rady miejskiej:
Żaden z twórców dwudziestego wieku nie uczynił tak wiele dla kształtowania wizerunku Los Angeles, jak Raymond Chandler. Jego powieści o prywatnym detektywie Philipie Marlowe, pokazują miasto i jego mieszkańców z głębią i kolorytem, który jest inspiracją dla kolejnych pokoleń czytelników. Dzieki niepowtarzalnemu stylowi, porównaniom, plastycznemu przenikaniu świata bogaczy i biedaków, życiowych nieudaczników i marzycieli, zacierają one granice między powieścią popularną i wielką literaturą.
(tłumaczenie tytułu oznacza, że utwór ukazał się w języku polskim)
Powieści:
Opowiadania:
* Według mnie opowiadanie nie ukazało się w polskim przekładzie. Jeśli ktoś ma odmienne zdanie proszę o kontakt.
BIBLIOGRAFIA W POLSCE - Zbiory opowiadań (wybrane wydania)
 |
Kłopoty to moja specjalność; GRAF 1990
|
 |
Czysta robota; Czytelnik 1988
|
 |
Złote rybki; AMAX 1993
|
 |
Morderca w deszczu; GiG 1990
|
 |
Bay City Blues; DA CAPO 1993
|
 |
Człowiek, który lubił psy; DA CAPO 1993
|
Scenariusze:
Scenariusze niesfilmowane:
Wybrane publikacje o Chandlerze:
 |
Raymond Chandler Speaking 1962 (Mówi Chandler) oprac. Dorothy Gardiner i Katherine Sorley Walker - wybór listów i esejów R. Chandlera. |
| Chandler before Marlowe: Raymond Chandler's Early Prose and Poetry, 1908-1912, oprac. Matthew J. Bruccoli 1973 - wczesna proza i poezje R. Chandlera | |
 |
Raymond Chandler. A Biography. Tom Hiney 1997 Biografia Chandlera, wydana także w Polsce. Recenzja tej pozycji pióra Macieja Świerkockiego. |
 |
Raymond Chandler Marlowe. Authorised Philip Marlowe Graphic Novel;Jerome Charyn, David Lloyd 2003 Komiks na podstawie 3 opowiadań: Goldfish, Trouble Is My Business, The Pencil. |
 |
Hardboiled Mystery Writers: Raymond Chandler, Dashiell Hammett, Ross MacDonald. Literary Reference; Matthew Bruccoli, Richard Layman 2002 |
 |
Raymond Chandler in Hollywood. A Clark 1996 Opowieść o pracy Chandlera jako scenarzysty w Hollywood. |
| The Life of Raymond Chandler; Frank MacShane 1978 Pierwsza biografia Chandlera |
|
| Creatures of Darkness: Raymond Chandler, Detective Fiction and Film Noir; Gene D. Philips 2000 | |
 |
Raymond Chandler. A Literary Reference; Robert F. Moss 2003 |
| The Raymond Chandler Papers. Selected Letters and Nonfiction, 1909-1959; Tom Hiney, Frank MacShane |
|
 |
Raymond's Chandler Los Angeles: A Photographic Odyssey Accompanied by Passages from Chandler's Greated Works; E Ward, A. Silver 1987 |
FILMOGRAFIA W POLSCE
Teatr Sensacji (Kobra)
| Tajemnica jeziora 1973 reż. Maciej Z. Bordowicz w roli głównej: Stanisław Zaczyk |
| Kłopoty to moja specjalność 1977 reż. Marek Piwowski w roli głównej: Jerzy Dobrowolski |
| Świadek oskarżenia 1980 reż. Marek Piestrak w roli głównej: Mieczysław Janowski |
| Długie pożegnanie 1982 reż. Stefan Szlachtycz w roli głównej: Witold Pyrkosz |
| Tajemnica jeziora 1985 reż. Mariusz Malinowski w roli głównej: Tadeusz Huk |
| Mówi Chandler 1986 reż. Tomasz Zygadło widowisko na podstawie książki "Mówi Chandler" w roli Chandlera i Marlowe'a: Piotr Fronczewski |
| Żegnaj, laleczko 1989 reż. Laco Adamik w roli głównej: Piotr Fronczewski Velma Valento: Grażyna Szapołowska Myszka Malloy: Władysław Komar |
| Gorący wiatr 1989 reż. Krzysztof Bukowski w roli głównej: Roman Wilhelmi |
